Füze temel olarak, kendi kendine hareket eden güdümlü bir mühimmat sistemidir. İlk füzeler, İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası tarafından geliştirilmiştir. Bu füzeler, operatör tarafından radyo dalgalarıyla kontrol ediliyordu ve az sayıda üretilmişti.

Füze bir hedefi imha etmek için yapılır. Füze belirlenmiş bir yükü taşıyabilecek şekilde tasarlanır. Füze istenen bir hedefe kendi kendine gidebilir. Bu nedenle bir çeşit insansız intihar aracıdır. Ya da uçan akıllı bir bomba da diyebiliriz…

Füzenin bileşenleri nelerdir? Ya da bir füzeyi oluşturan kısımlar nelerdir diye soracak olursak;

1- Güdüm sistemi (hedefleme)

2- Uçuş sistemi

3- Motor

4- Savaş başlığı,

şeklinde sıralayabiliriz.  

Bilgilerimizi derinleştirmeden önce füzelerin nasıl sınıflandırıldığını anlayalım.

Füzeler en başta tiplerine göre sınıflandırılır. Seyir Füzeleri ve Balistik Füzeler.

Ayrıca bir de fırlatma durumuna göre sınıflandırmaları söz konusudur. Karadan karaya, karadan havaya, karadan denize, havadan havaya, havadan yere, denizden denize, denizden karaya ve tanksavar füzeleri olmak üzere sekiz sınıfa ayrılır.

Hava savunma sistemleri yazımızda da görmüştük füzeler menzillerine göre de sınıflandırılır ki bu sistemler çoğunlukla menzile göre kurulur. Kabaca kısa menzilli füzeler, orta menzilli füzeler, orta menzil balistik füzeler, kıtalararası balistik füzeler.

Ayrıca itki sistemleri açısından bile füzeler altı kısma ayrılıyor. Katı yakıtlı itki sistemi, likit yakıtlı itki sistemi, hibrit sistemli füzeler, ramjet motorlu füzeler (hava girişinden alınan gazın sıkıştırılıp yakılmasıyla oluşan itkinin egzozdan hızla dışarı atılması esasına dayanır. Düşük hızlar için tercih edilmez) , ramjetin bir üst versiyonu olarak scramjet motorlu füzeler ve kriyojenik motorlar (süper soğutma ve yüksek itki ile yüksek verimlilik sağlayan yeni nesil motorlar)

Ve füzelerin hedeflerine ulaşma açısından bir o kadar da farklı (lazer güdümlü, radyo frekansı ve GPS ile çalışan dahil tam sekiz çeşit) sistem bulunuyor.  Bütün bu detaylara bu yazımızda girmeyeceğiz ama temel konulara açıklık getireceğiz.

Füzeler hedeflerini nasıl buluyor?

Füzeler çeşitli şekillerde yönlendirilebilir ve hedefe varabilir. En yaygın yöntem, kızılötesi, lazer ışınları, radyo dalgaları gibi bir tür radyasyon kullanmaktır. Radyasyon, bir motordan veya bir radar istasyonundan gelen radyo dalgalarından kaynaklanabilir. Savaş uçakları söz konusu olduğunda, füze, motorun ısı izlerini veya nozülden yayılan ısıyı takip eder; radar söz konusu olduğunda ise füzeler radar dalgalarının kendisini (yankı; geri dönüş sinyali) takip eder. Bu yöntemler, hedefi takip etmek için başka bir yardıma veya yönlendirmeye ihtiyaç duymadıkları için “ateşle ve unut” olarak adlandırılır. Bir operatör, bilgisayarını kullanarak da füzeyi yönlendirebilir. Diğer bir yöntem ise füzeleri görünür ışık kullanarak yönlendirmektir. Bunu, bir kişinin uzaktan kumandalı bir helikopter veya drone uçurması gibi hayal edebilirsiniz.

Füzeler yönlerini nasıl değiştirir?

Füzeyi yönlendirmek veya manevra yaptırmak için uçuş sistemi, güdüm sisteminden gelen bilgileri kullanır ve buna göre itiş gücünü ve diğer bileşenlerini ayarlar. Manevra yapmanın bir yolu da itiş vektörüdür.

İtiş Vektör Kontrolü (TVC), bir hava aracının nozül aracılığıyla itiş gücünün yönünü değiştirme yeteneğidir. Bu nedenle TVC, füzelerin yönünü değiştirmek için de kullanılır.

İtme, Newton'un üçüncü yasası ile nicel olarak tanımlanan bir tepki kuvvetidir. Bir sistem bir yönde kütle fırlattığında veya hızlandırdığında, hızlanan kütle o sisteme eşit büyüklükte ancak ters yönde bir kuvvetin uygulanmasına neden olur. Füzeyi hareketlendiren ve götüren de bu yasadır.

Füzeleri yönlendirmenin bir başka yolu da aerodinamik, yani kanatları ve kanatçıkları (kuyruk) ayarlamaktır. Bazı füzeler ayrıca pillerle çalışan jiroskoplarla donatılmıştır ve bu jiroskoplar bazen füzenin hızla eğilmesine yardımcı olur.

Füze Motoru

Füzelerde Ramjet (Reactive Air Breathing Jet) Scramjet (Supersonic Combustion Reactive Air Breathing Jet) motor olmak üzere iki tip motor kullanılmaktadır ve her ikisi de havadaki oksijeni yüksek basınç altında yakarak iti elde eder.

Geleneksel jet motorlarının aksine, scramjetlerde dönen parça yoktur. Normal jet motorlarında dönen kanatlar havayı sıkıştırır ve hava akışı ses hızının altında kalır. 

Savaş Başlığı

Savaş başlığı, silahın temel bileşenidir; hedefe etkili hasar vermek gibi istenen sonucu gerçekleştirir. Füzeler genellikle bir veya daha fazla patlayıcı savaş başlığına sahiptir.

Balistik Füzeler

Balistik füzeler, patlayıcı maddeleri (savaş başlığı) fırlatma noktasından hedefe ulaştırmak için atış hareketini kullanan uzun menzilli bir füze türüdür.

Bu havadan atılan menzilli silahlar, kara tabanlı silolar ve mobil platformların yanı sıra uçaklardan, gemilerden ve denizaltılardan da fırlatılabilir. Menzillerine göre sınıflandırılan çeşitli türleri bulunmaktadır.

Bunlar arasında Taktik Balistik Füzeler (TBM'ler), Kısa Menzilli Balistik Füzeler (SRBM'ler), Orta Menzilli Balistik Füzeler (MRBM'ler), Orta-Uzun Menzilli Balistik Füzeler (IRBM'ler) ve Kıtalararası Balistik Füzeler (ICBM'ler) bulunur. Her tür, 300 km'den az mesafeden 5.500 km'nin üzerindeki mesafelere kadar farklı angajman mesafeleri için tasarlanmıştır.

Çok aşamalı füzelerde bu, roketin yakıtı tükendikçe ve aşamalar birer birer ayrıldıkça gerçekleşir. Bu aşamada ağırlık azalması ve yerden daha uzak mesafelerde yeni ivmelenmeler elde edilir.

Orta Aşama

İtme aşaması sona erip roketin motorları kapandığında, füze serbest uçuşa geçer. Füze, balistik yörünge olarak bilinen önceden belirlenmiş bir yörünge boyunca yukarı doğru ilerlemeye devam eder; bu yörünge, yalnızca yerçekimi ve bazı küçük aerodinamik kuvvetler (hala atmosfer içinde olanlar için) tarafından belirlenen büyük bir eğridir.

Kıtalararası Balistik Füzelerin (ICBM'ler) serbest uçuş kısmı, füze uzayda yüksek hızlarla binlerce kilometre yol alırken uzun süre devam edebilir. Serbest uçuş döneminde, bazı gelişmiş füzeler, önlemeyi zorlaştırmak için birden fazla savaş başlığı veya yanıltıcı fırlatabilir.

Son Aşama (Hedef)

Bu, savaş başlığının (veya birden fazla savaş başlığının) Dünya atmosferine yeniden girerek hedefine doğru hızla alçaldığı son aşamadır. Yeniden girerken, savaş başlığı atmosferik sürtünme nedeniyle yoğun ısı ve sürtünmeye maruz kalır.

Başlangıçta fırlatma aşamasında ayarlanan güdüm sistemi, isabetliliği sağlamak için son anda küçük ayarlamalar yapabilir. Bu aşama çok kısadır, genellikle bir dakikadan az sürer ve savaş başlığı çarpma veya patlamadan önce hipersonik hızlara (Mach 5'in üzerinde) ulaşabilir.

Mach hesabı şu formüle dayanır.  

Mach = Cismin Hızı / Ses hızı

Süpersonik hızlar  1 Mach < 5 Mach  arası hızlar

Hipersonik hızlar > 5 Mach büyük hızlar için tanımlanır.

Sonuç itibarıyla füze yapımında kullanılan tepkimeye dayalı gelişen roket teknolojisi savaşlarda kullanılabilecek silahların çeşitliliği için çok fazla olanak sağladı. Biz burada füzelerin temel işleyiş prensiplerini açıklamaya çalıştık. Her bir alt grup için detaylı açıklamaya girmedik. Gelişen teknoloji ile birlikte yenilikleri sizlerle paylaşacağız.

Levent Aslan

Kaynaklar  ve resimler :

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4511198    (Dr. Eray Güçlüer’in Türkiye’nin Füze Teknolojisi ve Jeopolitik Etkileri)

https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/what-are-ballistic-missiles-and-how-do-they-work-1820000045-1

https://www.nextias.com/blog/missile-systems/