Bankalarda bulunan vadeli mevduat karşılığında, parayı yatıran kişi veya kuruma verilen yatırılan paranın miktarını vadesini ve faiz oranını gösteren belgeye mevduat sertifikası denir.  Para piyasası denilen piyasalar kısa vadeli fon arz ve talebinin karşılaştığı piyasalardır tabi artık çoğunlukla elektronik ortamlarda gerçekleşir bu buluşmalar. Para piyasalarının ağırlıklı olarak örgütlenmiş bir yapısı vardır. Bu örgütlü piyasanın en önemli kuruluşu ticari bankalardır. Ticari Bankaların fon oluşturma işlemleri arasında mevduat sertifikaları da yer almaktadır. Mevduat sertifikaları uygulamaları ülkeden ülkeye değişmektedir.  

Tabi geçmiş dönem uygulamalarında mevduat sertifikaları tasarruf mevduatı dışında bir konuma sahip olduğu için tasarruf mevduatı fonunun sağladığı güvenceden faydalanamamaktaydı. Bu nedenle Bankanın iflası gibi durumlarda fondan herhangi bir ödeme yapılması söz konusu değildi. Ayrıca devir işlemi yapılırken (sertifikaya sahip A kişisinin bunu herhangi bir nedenle B kişisine devretmesi hali) bankaya bildirme gerekliliği bulunmamaktaydı. Sertifikanın borçlu tarafı olan banka kusur bulunmadıkça hamiline yazılı olan mevduat sertifikasını ibraz eden kişiye ödeyerek borcundan kurtulmaktaydı. Ödemenin sertifika ibrazı ile yapılmasının hesap sahibi açısından tek sakıncası; sertifikanın kaybolması, çalınması gibi durumlarda paranın çekilememesi oluyordu. Mağduriyetin giderilmesi için mahkemeye müracaat edilerek ilgili iptal davasının açılması gerekiyordu.

Yukarıda girişte de belirttiğimiz gibi; Suç gelirlerinin aklanmasının önlenmesi uygulamaları kapsamında isimsiz hesaplara ve mevduat sertifikalarına son verilmiştir. Ancak kimlik saptamalarının önemi ve konunun bütünselliği açısından bu ayrımın bilinmesinde yarar vardır.

Bir mevduat sertifikasında; banka adı, mevduat tutarı, düzenleme tarihi, vade başlangıç ve bitiş tarihi, ödemenin yapılacağı tarih, faiz oranı, mevduatın yatırıldığı banka şubesi, sertifika ve faiz tutarını ödeyecek banka şubesi, banka kod numarası, seri ve sıra numarası, soğuk damga, genel müdür, genel müdür yardımcısı ve düzenleyen şube yetkililerinin imzasının bulunması gerekmektedir

Temel anlamda düşünüldüğünde mevduat sertifikaları ABD bankacılığının oluşturduğu, vadeli mevduat türü olarak sayılabilen bir yatırım aracıdır. ABD finansal sisteminde mevduat sertifikası (Certificate of Deposits), herhangi bir değerde verilebilen, belirli bir vade tarihine ve faiz oranına sahip tasarruf sertifikası olarak nitelendirilir.

Diğer bir ifadeyle Mevduat sertifikaları (CD); belirli bir süreliğine sahiplerine paralarını çekmeyi kısıtlayan, ticari bankalar tarafından elektronik olarak verilen senet türü olarak ifade edilmektedir. Certificate of Deposits, Federal Mevduat Sigorta Kurumu (FDIC) tarafından bireysel olarak sigortalanmaktadır. Mevduat sertifikaları diğer para ve tasarruf piyasalarına göre daha yüksek getiri sağlamaktadır. Vadesi dolan mevduat sertifikaları, elde edilen faiz ve anapara tutarının tamamı ile birlikte çekilebilmektedir. Ayrıca vade tarihinden önce çekilmediği sürece ek ücreti yoktur. ABD’deki uygulamada hem tasarruf hesapları hem mevduat sertifikaları bireysel olarak 250000 USD’a kadar NCUA (Ulusal Kredi Birliği) tarafından sigortalanmaktadır.

Çoğu durumda bir CD'den vade tarihinden önce para çekmek mümkündür, ancak bu işlem genellikle bir cezaya tabii olmaktadır. Bu cezaya erken para çekme cezası adı verilmektedir ve toplam dolar miktarı, CD’nin uzunluğuna ve veren kuruma bağlı olmaktadır. Tipik erken para çekme cezaları, belirlenmiş bir faiz miktarına eşittir.

CD’lerin ABD içindeki daha fazla türlerine girmeye gerek yok. Ancak kısaca mevduat sertifikaları için şunu söyleyebiliriz. Bu enstrüman yatırımın uzun süre tutulması durumunda devreye giren belirsizlik ve risk faktörlerini bertaraf etmek için uzun ve kısa vadeli olmalarına göre getirileri de farklılık gösterir. Tipik piyasa koşullarında, uzun vadeli CD'ler kısa vadeli CD'lere kıyasla daha yüksek faiz oranlarına sahip olmaktadır. Ayrıca CD'lerin çoğu pazarlık dışıdır, yani devredilemez, satılamaz, satın alınamaz veya değiştirilemez niteliktedir. Çoğu durumda, müzakere edilemez CD'ler erken para çekme cezası ödenerek vadeden önce kesilmektedir. ABD bu şekilde mevduat sertifikaları üzerinde kontrol sağlamıştır.

Türkiye’de ise para piyasaları uzun yıllar sonra kurulmuş ve gelişmiş olduğu için Mevduat sertifikalarının da uygulamaya girmesi 1980’li yılları bulmuştur. 1980 Temmuz’unda başlayan mevduat sertifikaları yoluyla toplanan mevduat 12 ay sonra 1,80 Milyar TL’den 77,3 Milyar TL’ye ulaşmıştır.  İkincil piyasalarda işlem gören bu mevduat türünde ticari bankalar kendi olanaklarıyla kaynak yarattıkları için ekonomiye olumlu katkıları olmuştur, olmuştur ama kimlik belirleme zorunluluğunun olmaması nedeniyle birtakım sorunlar yaşanmıştır.

15 Eylül 1998 tarihinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kararıyla uygulamadan kaldırılmıştır (T.C. Resmi Gazete, 1998: 23464).

Levent Aslan.

Kaynak: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/868803