Bu sinsi hastalık genellikle siroz, kronik Hepatit B veya C enfeksiyonları, alkol kullanımıyla veya alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer hastalığı zemininde gelişir. İşte bu hastalığın önlenmesi ve/veya kontrolünü amaçlayan yakın tarihli bir çalışma var.  Gelin bir göz atalım. 

Hepatosellüler karsinom (Hepato Cellular Carcinoma), sinsi başlangıcı, hızlı ilerlemesi ve kötü prognozu ile bilinen en yaygın karaciğer kanseri türüdür. Uzun vadede küresel halk sağlığı için ciddi bir sorun teşkil eden bu hastalığın kontrolü ve önlenmesinde epidemiyolojik açıdan büyük öneme sahip yakın tarihli bir çalışma, HCC'nin önlenmesi ve kontrolünde kritik bir dönüm noktası oluşturmuştur. Çalışma, Deniz Tıp Üniversitesi'nden Profesör Cao Guangwen, Ulusal Kanser Merkezi'nden Profesör Zeng Hongmei ve Sidney Üniversitesi'nden Profesör Yu Xueqin liderliğindeki araştırma ekipleri tarafından ortaklaşa yürütülmüş ve *Science Bulletin* dergisinde yayınlanmıştır. Bu çalışma, dünya çapında 185 ülke ve bölgeyi kapsayarak, 2022 yılında hepatosellüler karsinomun küresel hastalık yükünü kapsamlı bir şekilde değerlendirmiş ve dokuz ana değiştirilebilir risk faktörünün nüfusa atfedilebilir oranlarını nicel olarak analiz etmiştir. Böylelikle, ülkelerin kesin önleme stratejileri oluşturmaları için hayati bilimsel kanıtlar sunmuştur.

Karaciğer, insan vücudundaki en büyük parankimal organdır. Bu parankimal organ nedir diye soracak olursanız eğer önce parankimden başlayalım. Parankim temel bir işlevi yerine getiren hücrelerden oluşan bir doku ve aynı zamanda bir doku türüdür. Yani parankimal organı bir işlevi tüm dokularıyla yerine getiren organ olarak tanımlayabiliriz.

Karaciğerimize dönecek olursak; Metabolizma, detoksifikasyon, sentez ve bağışıklık düzenlemesi gibi kritik işlevleri yerine getiren bir organ, diğer bir deyişle vücudun otomatik bir kontrol merkezi gibidir. Ancak, karaciğer güçlü telafi edici kapasitesi nedeniyle, hastalığın erken aşamasında belirgin semptomlar göstermediği için bir sorunumuz olduğunu anlamayız. Bu sinsi yapı, hastalığın ancak ileri aşamalarında tanıya yol açar ve bu da hepatosellüler karsinom için genel olarak kötü bir prognoza (Bu arada prognozu tıbbi tahmin ya da tıbbi son olarak tanımlayabiliriz, yani hekimlerin hastalığın seyri, tedavi olasılığı ve sonucu hakkında fikirlerin tamamıdır). Söz konusu çalışma, 2022 yılında dünya çapında yaklaşık 690.000 yeni hepatosellüler karsinom (karaciğer kanseri) vakası olduğunu ve yaklaşık 600.000 kişinin hayatını kaybettiğini ortaya koymaktadır. Bu arada makalenin tıbbi bir makale olmasından dolayı kullanılan bazı sözcüklere aşina olmayabilirsiniz. Bu nedenle insidans ve mortaliteyi de kısaca açıklamak istiyorum. İnsidans, belirli kriterler (nüfus, zaman gibi) içinde ortaya çıkan yeni hastalık sayısını ifade ediyor. Mortalite de adından da aşina olabileceğiniz üzere ölüm oranını.

Şimdi hepatosellüler karsinom üzerine yapılan son araştırmaların verilerinin analizi bize insidans ve mortalitesinin bölgeye ve cinsiyete göre değiştiğini söylüyor.

Doğu Asya ve Kuzey Afrika, yaşa göre standartlaştırılmış insidans ve mortalite oranlarının en yüksek olduğu bölgelerdir ve erkeklerdeki hastalık sayısı oranı kadınlara göre önemli ölçüde daha yüksektir. Çin bu konuda oldukça büyük farkla ön sırada yer almaktadır. Hepatosellüler karsinomun görülme sıklığı en yüksek olan bölgedir ve küresel vakaların %45,2'sini ve küresel ölümlerin %44,6'sını oluşturmaktadır.

Araştırma ekibi, küresel HCC'ye (Karaciğer Kanseri) katkıda bulunan dokuz değiştirilebilir risk faktörünün ilk kapsamlı değerlendirmesi sonucu ulaşılan sonuç; bulaşıcı faktörlerde, kronik hepatit B virüsü enfeksiyonu, kronik hepatit C virüsü enfeksiyonu, Clonorchis sinensis enfeksiyonu bulunuyor. Metabolik faktörlerde ise obezite, tip 2 diyabet, metabolik disfonksiyonla ilişkili alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı. Hepatitler hakkında az çok fikriniz vardır ama burada kısaca Clonorchis sinensis enfeksiyonuna değinelim.

Kısaca Klonorkiyazı hastalığına neden olan clonorchis sinensis Çin karaciğer kurdu olarak da bilinen balık kaynaklı bir yassı solucandır. İnsanlar İnsanlar, C sinensis metaserkariaları içeren fileto, sashimi veya congee şeklinde çiğ veya az pişmiş tatlı su balığı yiyerek enfekte olurlar. Enfekte olduğunda, Clonorchis sinensis insanın safra sisteminde yaşar. Bu parazitler, erken teşhis edilip tedavi edilmezse ciddi komplikasyonlara neden olabilir. Balık yiyen memelilerde (İnsanlar dahil olmak üzere kedilerde ve köpeklerde) görünen bu parazitin yarattığı hastalık Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından küresel ölçekte en çok ihmal edilen tropikal hastalıklar listesine eklenmiştir.  

HCC’ye neden olan davranışsal ve toksik faktörler olarak aşırı alkol tüketimi, sigara içme ve aflatoksin B1 maruziyeti küresel çapta, beş kıtanın tamamında görülen üç önemli risk faktörüdür. 2022 yılında, dünya çapındaki yeni HCC vakalarının yaklaşık %78,4'ü bu dokuz faktöre atfedilebilmiştir; bu da küresel HCC vakalarının yaklaşık %80'inin bu faktörlerin etkili bir şekilde kontrol edilmesi yoluyla önlenebileceğini göstermektedir.

Son birkaç on yılda, kronik hepatit B ve C virüs enfeksiyonları dünya çapında hepatosellüler karsinomun başlıca nedenleri olmaya devam etmiştir, ancak bu eğilim giderek değişmektedir. Hepatit B aşılarının yaygın olarak benimsenmesi ve hepatit C için antiviral tedavilerin yaygınlaşmasıyla birlikte, bulaşıcı faktörlerin yaygınlığı azalmış ve bu da bazı bölgelerde virüsle ilişkili hepatosellüler karsinom insidansında bir düşüşe yol açmıştır. Bu arada, küresel sanayileşme ve kentleşme yaşam tarzı değişikliklerine yol açmış ve obezite, tip 2 diyabet ve metabolik disfonksiyonla ilişkili alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı sayısında hızlı bir artışa neden olmuş, bu da önemli yeni nedenler olarak ortaya çıkmıştır. Belirli bölgelerde artan alkol tüketimi ve aflatoksinlere sürekli maruz kalma, HCC'nin önlenmesi ve kontrolü çabalarını daha da karmaşık hale getirmiştir. Bu durum, birden fazla risk faktörünün birleşik etkisiyle karşı karşıya olduğumuzu göstermektedir; yalnızca aşılamaya güvenmek insidanstaki artışı durduramaz ve ülkelerin acilen “risk faktörü dağılım profiline” dayalı hedefli önleme stratejileri uygulaması gerekmektedir.

Dünya genelinde bulaşıcı risk faktörleri, hepatosellüler karsinomun en önemli belirleyicileri olmaya devam etmektedir; ancak birincil risk faktörleri, farklı ülke ve bölgelere göre önemli ölçüde değişiklik göstermektedir. Asya’da, özellikle Doğu Asya’da, kronik hepatit B virüsü enfeksiyonu birincil risk kaynağıdır. Afrika’da ise bulaşıcı risk faktörleri baskındır ve aflatoksin B1 ile kontamine gıdaların tüketiminden kaynaklanan hepatosellüler karsinom vakalarının oranı, bu bölgede diğer kıtalara kıyasla daha yüksektir. Avrupa'da metabolik ve davranışsal faktörlerin önemli bir etkisi vardır; Batı Avrupa'da aşırı alkol tüketimi hepatosellüler karsinomun başlıca nedenidir, oysa Kuzey Avrupa'da hem aşırı alkol tüketimi hem de obezite etkili olmaktadır. Amerika kıtasında, sigara ve tip 2 diyabet, diğer kıtalara kıyasla hepatosellüler karsinom vakalarının daha yüksek bir oranını oluşturmaktadır.

Görüldüğü üzere bu çalışma, hepatosellüler karsinomun önlenmesi ve kontrolü için önemli bilgiler sunmaktadır. Lancet Komisyonu, mevcut düzenin devam etmesi halinde, 2050 yılına kadar küresel yeni karaciğer kanseri vaka sayısının 2022'ye kıyasla neredeyse iki katına çıkacağını tahmin etmektedir; yaşa göre standartlaştırılmış insidans oranları önümüzdeki 25 yıl boyunca yıllık sadece %2 ila %5 oranında azalırsa, yeni karaciğer kanseri vakalarının sayısı 8,8 milyon ila 17,3 milyon azalabilir ve 7,7 milyon ila 15,1 milyon karaciğer kanseri ölümünün önlenmesi sağlanabilir. Bu çalışma, küresel, bölgesel ve ulusal düzeylerde önleme stratejilerinin kesin olarak formüle edilmesi için rehberlik sağlamaktadır: Hastalık yükünün yüksek olduğu Asya ve Afrika'da çabalar, hepatit B aşılama kapsamının artırılmasına, hepatit C tanı ve tedavisine erişimin iyileştirilmesine ve gıda güvenliği yönetiminin güçlendirilmesine odaklanmalıdır; gelişmiş ülkelerde ve Çin'in kentsel bölgelerinde çabalar, sağlıklı yaşam tarzlarının teşvik edilmesi, obezite ve diyabetin ele alınması ve tütün ve alkol kullanımının düzenlenmesine odaklanmalıdır; bireyler, bölgelerindeki başlıca risk faktörlerinin farkında olmalı ve aşı olmak, hepatit B ve C için standart tedavi protokollerine uymak, beslenme alışkanlıklarını iyileştirmek, sigarayı bırakmak ve alkol tüketimini sınırlamak ve düzenli fiziksel egzersiz yapmak gibi hedefe yönelik önlemler almalıdır; bunların tümü hepatosellüler karsinomu önlemek için etkili tedbirlerdir.

Hepatosellüler karsinomun önlenmesi ve kontrolü ile ilgili küresel durum hala ciddi olsa da değiştirilebilir başlıca risk faktörlerini azaltarak hedefe dönük bir önleme sağlayabiliriz. Ulusal düzeydeki stratejilerden bireysel yaşam tarzı alışkanlıklarına kadar, her düzeydeki iyileştirmeler, hepatosellüler karsinomun küresel yükünü etkili bir şekilde azaltabilir. Riskleri fark etmek ve proaktif önleyici tedbirler almak, bu zorluğa karşı en güçlü yanıtımızdır!

Levent Aslan

Kaynak:  https://www.sciengine.com/CSB/doi/10.1360/CSB-2026-0015